Một Ý nhỏ về Bài thơ: QUA ĐÈO NGANG Của Bà Huyện Thanh Quan

Không ai biết ngày sinh và ngày mất của Bà HUYỆN THANH QUAN. Chỉ biết rằng Bà tên  thật là Nguyễn Thị Hinh. Quê ở Phường Nghi Tàm-Huyện Vĩnh Thuận. Nay thuộc Phường Nghi Tàm- quận Tây Hồ- Hà Nội. Bà sống vào khoảng từ đời Minh Mạng đến đời Tự Đức. Tên gọi Bà Huyện Thanh Quan là cách gọi theo chức tước của chồng Bà.

     Thơ Bà Huyện Thanh Quan khá nhiều về chữ nôm nhưng nỗi tiếng nhất là các bài:  Chiều hôm nhớ nhà- Qua Đèo Ngang- Thăng Long hoài cổ- Chùa Trấn Bắc- Chơi đài Khám Xuân-Tức cảnh chiều thu…Thơ bà thường viết về thiên nhiên, phần lớn là vào lúc trời chiều,bóng xế, gợi lên cái cảm giác vắng lặng và buồn bã…Bà không tả cặn kẽ,chi tiết mà thướng rút ra trong cái ấy những nét đặc trưng nhất, tiêu biểu nhất và diễn tả nó bằng nghệ thuật ước lệ. Hơn nữa nói cho đúng thì cảnh trong thơ của bà thường xen lẫn cái tình.Tả cảnh để gửi gắm tình, mà tình cảm của bà thường là sự nhớ thương gia giết đối vời qúa khứ một thời vàng son đã đi không trở lại.

     Thơ Bà Huyện Thanh Quan được quan tâm bởi còn một lẽ nữa là nghệ thuật hết sức điêu luyện được thể hiện ở tất cả những bài thơ luật Đường, niêm luật đều chặt chẽ và không có cảm giác gò bó, xếp đặt Câu thơ trang nhã từ ngữ chải truốt và chọn lọc công phu nguyên bài thơ Qua Đèo Ngang là:

      Bước tới đèo ngang bóng xế tà/ Cỏ cây chen đá, lá chen hoa/.  Lom khom dưới núi tiều vài chú/ Lác đác bên sông chợ mấy nhà/ Nhớ nước đau lòng con quốc quốc/ Thương nhà mỏi miệng cái gia gia/ Dừng chân đúng lại trời non nước/ Một mảnh tình riêng ta với ta

     Từ trước tới nay rất nhiều người thắc mắc câu

     Lắc đác bên sông chợ mấy nhà ( Chợ hay là Rợ) Chứ không nghĩ đến những thiếu sót khác nữa

     Bài thơ nổi tiếng này của bà quả là kiệt tác.Song đọc kĩ và đối chiếu với một số bản tin khác, tôi trộm nghĩ có ý chưa đũ.Có thể cho là tam sao thất bản.

                 'Lom khom dưới núi" mà đối vời "lác đác bên sông" thì quả là tuyệt duyệt đối rất chỉnh và rất xứng.Còn "tiều vài chú" mà đối với "chợ mấy nhà" thì thật chưa ổn chắc chắn rằng Bà Huyện Thanh Quan không bao giờ đối như thế, tôi cho là trông quá trình sưu tầm và sao chép câu thơ đã bị sai.Sai rồi nhưng chẳng co ai thắc mắc thành ra bài thơ hay của bà đã bị giảm sút đi một chút về nghệ thuật dùng từ. Song vẫn được phổ biến rộng rãi.

    Có lần tôi may mắn được đi qua đèo ngang cũng vào buổi chiều tà bóng xế. Ở đây cảnh cô tịch, u buồn khi chiều tà buông.Thật đúng như tâm trạng bài thơ (Qua Đèo Ngang).của Thi Sĩ. Điều ngạc nhiên là tôi không thấy có chợ, cũng không thấy có cái nhà nào dưới đèo cả, chẳng biết thời gian có làm cảnh vật thay đổi đi không?Tôi thầm nghĩ bây giờ xã hội văn minh  tiến bộ hơn mà ở đây vẫn không có chợ, không có nhà. Vậy thử hỏi thời Bà Huyện Thanh Quan đi qua đây làm sao có chợ và nhà ở đây được.

     Ý nghĩ ấy đã thức tĩnh tôi về chữ Rợ. Thời bấy giờ dân sống ở vùng Đèo Ngang còn ít ỏi, Thậm chí là chưa có. Chỉ một số dân thiểu số lác đác thế thôi. Người Kinh hay gọi những người thiểu số là mọi rợ. Bởi họ ở trần, đóng khố che thân mà thôi. Không có áo quần ăn mặc như người Kinh, tóc tai không cắt, râu ria xồm xoàm, nhiều lúc gặp họ còn tỏ ra sợ hãi nũa là khác. Người ba bốn chục tuổi trông cũng giống như ông già bảy tám mươi, đen đỉu dơ dáy. Do đó từ mọi rợ người Kinh đã quen dùng cho hạng người này hồi trước.

     Bà Huyện Thanh Quan đã dùng chữ RỢ nhưng người dịch đã dịch sai sang chữ CHỢ. Tôi tin điều này là hợp lý vì sao?

     Xin thưa rằng: Từ Rợ là Đại từ chỉ người ( Thiểu số).  Chữ Tiều cũng là đại tự chỉ người    Còn một ý khác Tiều vài chú mà đối với Rợ mấy nhà theo tôi thì đốí như Thế là chưa hoàn toàn hợp lý.

    Như ta đã biết Bà Huyện Thanh Quan là cây bút điêu luyện  vê nghệ thuật dùng từ. Hơn nữa trong thơ đường luật cũng rất tối kỵ dùng từ lặp. Mà ở đây câu số 4 có từ NHÀ lặp với câu số 6 cũng có từ NHÀ thì không thể chấp nhận được…” Rợ mấy nhà ( số 4)   …Thương nhà mỏi miệng ( số 6) hoàn toàn trái với quy luật của thơ Đường luật.

Đặt giả thiết chúng ta nhất trí  trong hai chữ nhà thì nên bỏ đi một chữ nhưng bỏ chữ nào cho đúng với ý của tác giả.. Nhớ nước đau lòng con quốc quốc/  Thương nhà mỏi miệng cái gia gia. Hai câu này đối nhau quá chuẩn không thể chê vào đâu được. Vậy chữ nhà ở câu 6 này không thể bỏ được. Nên bỏ chữ nhà ở câu 4. Muốn bỏ ta hãy suy nghĩ một lần cuối nữa. Đọc lại vế sau của câu 3: Tiều vài chú ý nói các tiều phu còn trẻ vậy rõ ràng phải cân bằng như hai vế của một phương trình. Rợ mấy già là vô cùng hợp lý. Lom khom dưới núi tiều vài chú/  lác đác bên sông rợ mấy già. Như thế là quả thật chuẩn. Theo thiện ý của tôi Bài thơ phải như sau mới thực là của Bà Huyện Thanh Quan

                   QUA ĐÈO NGANG

         Bước tới đèo Ngang bóng xế tà

         Cỏ cây chen đá, lá chen hoa

         Lom khom dưới núi tiều vài chú

         Lác đác bên sông rợ mấy già

         Nhớ nước đau lòng con cuốc cuốc

         Thương nhà mỏi miệng cái gia gia

         Dừng chân đứng lại trời non nước

         Một mãnh tình riêng ta với ta./.

     Như vậy ta đã bỏ đi được một chữ nhà thừa ra trong bài rất hợp với luật thơ đường xưa.

    Với học vấn có hạn nhưng lại say mê thơ đường luật. Tôi xin mạn phép viết ra mấy điều tâm đắc. Rất mong những ai quan tâm xin hãy cho ý kiến để làm sáng tỏ hơn nữa.

                             Rất cảm ơn độc giả cho lời bình luận.